JAPONYA'DA BİR AFRİKALI SAMURAY: YASUKE (彌介)

16. yüzyıl Japonya'sında, 1960'larda köle ticaretinin kaldırıldığı 20. yüzyıla kadar, 11 milyondan fazla Afrikalı Hint Okyanus'unda satılıyordu. Sadece köle olarak satılan Afrikalılar yoktu. Ayrıca Afrika hükümetinden diplomatik misyonlar için yolculuk yapan birçok özgür Afrikalı da vardı. 

16. yüzyılda Japonya'da 110 yıldan fazla bir süredir devam eden bir iç savaş hakimdi ve bu durum Japon halkı için günlük hayatın bir parçasıydı. 1549'da Japonya'ya gelen ilk Cizvit hatıraları sayesinde Yasuke hakkında bilgi sahibi oluyoruz. Yasuke Japonya'nın ilk Afrikalı bireyi değildi tabi ki ancak Yasuke'yi bu kadar önemli yapan şey Japonya kayıtlarına geçen ilk ve tek Afrikalı olmasıydı. Özellikle bulunduğu konumu dolayısıyla kayıt altına alınması: bir samuray olarak...

Japonya'nın Yasuke ile tanışması bir misyon müfettişi olan Alessandro Valignano'nun aracılığı ile oldu diyebiliriz. Tanışmalarının nasıl olduğunu bilmiyoruz ancak muhtemelen ikisinin Hindistan'da buluştuğunu ve Valignano'nun Yasuke'yi bir koruma olarak görevlendirmiş olabileceği düşünülüyor. Şöyle ki tabi ki bir Cizvit misyoner rahip olduğu için bir orduyla seyahat edemezdi ve Valignano dünyanın en tehlikeli yerlerinden birine gidiyordu. Muhtemelen bir korumaya ihtiyacı vardı. 1579'da Yasuke ve Valignano, Portekiz gemisiyle batıdaki Kyushu adasına geldiler. Yasuke'nin, Valignano'yu 1579'dan 1581'e kadar koruduğunu biliyoruz ve Kyushu bölgesindeki çeşitli görevler için de seyahat ediyordu. 

Afrikalı korumalar ve hamallar bir Cizvit maiyeti içinde Japonya'ya geliyor. Nanban (güneyli barbar) katlanır paravandan alıntı, Kano School c. 1590-1600. Courtesy of the Rijksmuseum, Ansterdam, the Netherlands.

Yukarıda ki resimden de anlaşılacağı gibi Yasuke'ye benzeyen birçok Afrikalı insanın tasvirini görebiliyoruz. Portekizli tüccarlara eşlik ettiklerini ve hatta korumaların silahlı olduklarını da görebiliriz. 

Bir diğer tasvirde de yine Portekizli tüccarın hizmetkarı olan birkaç Afrikalıyı daha görebiliyoruz. Çok iyi giyimli olanların yanı sıra tasvirin sağ alt kısmında da görüldüğü gibi elini başına dayamış kasvetli bir hale bürünmüş, kıyafetlerinden de anlaşılacağı gibi fakir bir adam var. Japon sanatçı burada tasvirdeki insanlar arasındaki statü farkını çok hassas bir şekilde göstermeye çalışmış ve bu insanların diğer halklardan farklı olduklarını, açıkçası hayatlarını en iyi şekilde yaşamadıklarını anlıyoruz. 

Afrikalı korumalar ve hizmetçiler Portekizli bir ileri gelene katılır.Nanban (güneyli barbar) katlanır paravandan alıntı, Kano School c. 1590-1600. Courtesy Museu Nacional de Soares dos Reis, Porto, Portugal.

Yasuke'nin durumu bu tasvir edilenlerden çok farklı mıydı bilmiyoruz ancak o zamanlar Miyako olarak adlandırılan Japonya'nın başkenti olan Kyoto'ya seyahat etmeye başlamasıyla tarihi kayıtlara girdiğine göre farklı bir konumda olduğunu düşünebiliriz. Çok iyi Japonca bilmesi ve daha sonra anlatacağımız esir olarak bile tutulmadan Japonlar tarafından serbest bırakılması ve Cizvitlerin önemsediği onu neredeyse kutlamalarla karşıladığını varsayarsak sadece Valignano'nun koruması değil Valignano  gibi bir misyonerlik davasının da peşinde olduğunu düşünüyorum. 

NOBUNAGA İLE YASUKE BULUŞMASI

Valignano, Japonya'dan ayrılmak için döneminde ülkenin en önemli ve en zengin olan bölgesi Kyoto'yu idare eden Oda Nobunaga'dan izin alması gerekiyordu. Bu izin sayesinde Yasuke, hayatını değiştirecek kişi ile tanışacaktı. 

Valignano ve Yasuke aldıkları izin sonrasında Sakai'ye doğru yola koyuldular. Sakai'ye vardıklarında hiç böyle bir tören alayı görmemişlerdi. Işıklar ve fenerler her yeri aydınlatıyor, yüksek yerlerde asılan büyük pankartlar asılı duruyordu. Cizvitler tarafından kaydedilen mallar zarar gördüğünde Yasuke'nin el atması sonucu bu zarardan kurtulan halk, Yasuke'yi bir anlığına görmek için haykırıyordu. Yaklaşık beş veya 10 dakika uzaklıkta olan Nobunaga, olup bitenleri duymuş ve buna kimin sebep olduğunu görmek istedi. Yasuke hemen Nobunaga'nın huzuruna çağrıldı. Japonca konuşan Yasuke'ye bakan Nobunaga, bu adamdan oldukça etkilenmişti. Sonuçta iki yıldan biraz fazla Japonya'daydı. Ayrıca Yasuke'nin ten rengine inanamamışlardı. Nobunaga'nın emriyle Yasuke'nin kirli olduğu için böyle bir renge sahip olduğu gerekçesiyle kıyafetleri çıkartıldı ve temizlendi. Japon kaynaklarının tarif ettiği şekliyle siyah mürekkep. Ancak kendi ten rengi olduğu anlaşılınca çok şaşırdılar.

Yasuke'nin (okunuşu Yaskey) orijinal ismini bilmiyoruz ancak bu isim kesinlikle yabancı bir ismin Japonlaştırmasıdır. Ayrıca bakılırsa Hint Okyanusu çevresinden İncil'deki “Isaac” adının birçok varyantında benzer sesli isimler bulunabilir. 

Nobunaga'nın Yasuke'ye ilgisinin sebeplerini şu şekilde sıralayabiliriz. Öncelikle Japonca'sının iyi olması ilk neden olabilir. Yasuke, iyi görünüme sahipti, 188 cm boyundaydı ve o dönemin Japonya'sında dev olarak görülüyordu. On adamın gücünde olduğu, zeki ve eğlenceli bir kişiliğe sahip olduğunu biliyoruz. Ayrıca Nobunaga, Yasuke'nin ya bir koruyucu iblis ya da genellikle tapınaklardaki siyah heykellerle temsil edilen bir refah tanrısı olan "Daikokuten" olduğuna inanıyordu. Bir diğer nedende tarihçilere göre Buda'nın siyah tenli olarak tasvir edilmesi, birçok kişinin Yasuke'yi ilahi bir ziyaretçi olarak görüyordu. Nobunaga, misafirleri için müthiş bir eğlence düzenledi. Eğlencenin ayrıntılarına sahip değiliz ancak Nobunaga'nın onur konuğuna büyük bir hediye verdiğini biliyoruz. Yaklaşık 30 kiloluk bakır madeni para hediye etti. Bugün kulağa çok değerli gibi gelmiyor ama o dönemde çok büyük bir paraydı ve uluslararası para birimiydi.  Yasuke anında zengin bir adama dönüşmüştü. Bundan sonra Valignano'dan Yasuke'yi kendi hizmetine verilmesi istendi ve Yasuke Japon savaş lorduna devredildi. Böylece Yasuke, soyluların hizmetine girdi. 

Oda Nobunaga, ölümünden sonra portre. Giovanni Nicolao, c. 1585. Courtesy of Sanpu Temple, Yamagata Prefecture, Japan.

Bu, Nobunaga'nın ölümünden sonra yapılmış bir portresi. Bu, büyük ihtimalle 19. yüzyılda yapılmış sahte bir resim ancak diğer Nobunaga tasvirlerine baktığımızda oldukça benzer bir tasvir görüyoruz ve bu nedenle neye benzediği hakkında bilgi sahibi olabiliyoruz. 

Yasuke, Nobunaga'ya ait Kyoto'nun yaklaşık 30 veya 40 km kuzeyindeki Biwa adlı büyük gölün kıyısındaki kalesine götürülür. Yasuke'nin kale içindeki ikametgahını ve maaşını bilmiyoruz ama kendisine bakması için bir hizmetçi, bir kılıç verildiğini Cizvit kaynağından biliyoruz. Görünüşe göre Nobunaga, Yasuke'ye o kadar düşkündü ki, kölenin bir Daimyo (Japon toprak sahibi bir lord) yapılacağına dair söylentiler çoktu ancak böyle olmadı sadece Yasuke'ye bir silah verilmesiyle samuray rütbesi resmi olarak onaylandı ve Japonya tarihinde ilk kayıtlı Japon olmayan bir samuray olarak anıldı. 

Aslında Japonya'da birçok Japon olmayan ama Japon lordlar için savaşan savaşçılar da vardı. Koreliler ve Çinliler gibi. Ancak Yasuke gibi bir savaşçı olduklarını söyleyen hiçbir belgeye sahip olmadığımız için bunu söylemek çok zor. Bu yüzden Yasuke'nin bir Japon lordu için savaşan ilk yabancı olmasa da kesin olarak bildiğimiz kayıtlı ilk kişidir. 

Nobunaga karar verirken Afrikalı bir sumo güreşiyor. Sumoyurakuzu (Bir sumo maçı) Yazar bilinmiyor c. 1600. Katsuragi Museum of History Katsuragi City, Nara Prefecture, Japan.

Bu tasvir olaydan en az 20 yıl sonra yapılmıştır. Burada Yasuke'yi hiç görmemiş birinin siyahi bir adamın nasıl olduğunu hayal ederek çizdiğini görüyoruz. Sonra çizilsede Nobunaga'yı seçebiliyoruz çünkü Nobunaga'nın diğer tasvirlerine benziyor.  Nobunaga'nın savaşçılarını etrafta güreşmek için beklerken görebiliriz, bir savaşçının da Yasuke (büyük ihtimalle)  ile güreştiğini görebiliriz. 

Yasuke dışında Afrikalı erkek tasvirlerini gördüğümüz birkaç tasvir daha var. Son derece süslü ve pahalı olan lake yazma kutusu üzerinde gördüğümüz figürler buna örnek olacak türden. Burada kısa boylu Portekizli bir tüccarın aksine oldukça uzun  boylu siyahi bir adam görüyoruz. Tüccar diyorum çünkü bu şapkasından anlaşılıyor. Pahalı giysileri ve bir pelerini var. Afrikalı figürlere bakacak olursak diğer bahsettiğim tasvirlerde dikkat ederseniz çoğunun ayağı çıplaktır. Ancak buradaki kişi terlik giymiş ve bir kılıcı var. Ancak bu bir Japon kılıcı değil. Resimde ayrıca iki erkek Afrikalı çocuk var. Bunlardan biri iyi derece giyinmiş olduğunu görüyoruz. Belki de tüccarın oğlu olabilir. Bilmiyoruz. Bir diğeri de muhtemelen tüccarın hizmetçisi çünkü kıyafetlerini taşıdığını görüyoruz. Çok iyi giyinmemiş olmasına rağmen hala ayakkabıları var.

Zengin bir Afrikalı, Portekizli bir tüccarla konuşuyor. Bir lake eşya yazma kutusundan detay, probably Rin school, c. 1615. Cortesy of Paulo de Cunha donation, Fundacao Abel a Joao de Lacerda, Museu do Caramulo, Caramulo, Portugal.

Azuchi Kalesi, Yasukenin yaşadığı kale. Anonim, 19. yüzyıl. Orijinalden sonra çizilmiş, şimdi kayıp. Courtesy of Osaka Castle Museum, Osaka, Japan.

 SEFERLER VE SON SAVAŞ: HONNOJİ OLAYI

Yasuke'nin Nobunaga ile gittiği sefer sayısının kayıtlarda bir kez olduğunu görüyoruz. Ancak Yasuke'nin adının olmadığı, Nobunaga'nın oğluna karşı teçhizatlı bir sefer oldu ve ezici bir güçle kazanılmıştı. Yasukenin orada olup olmadığını bilmiyoruz kayıtlara da geçmedi ama muhtemelen oradaydı. Bir sonraki seferde de Yasuke'nin orada olduğunu biliyoruz çünkü onun varlığının kaydı, farklı bir lordun hizmetine giren samuraylar tarafından yazılmış bir günlükte yazmaktadır ve onun, Takeda klanını boyun eğdirmek için bu kampanyaya katıldığını biliyoruz. Bu, hem Nobunaga'nın hem de Yasuke'nin son seferiydi.

Bu son savaş, sabahın ilk ışıklarından önce, Nobunaga'nın güvenilen generallerden biri olan Akechi Mitsuhide tarafından başlatıldı. Mitsuhide, kendi birliklerinin toplanmasını emretti ve Nobunaga'ya ihanet etti. 13.000 adamını aldı, Nobunaga'nın üzerine yürüdü. Bu sırada Nobunaga ve 30 adamı Kyoto'daki Honnoji tapınağında  uyuyorlardı.  Tabii ki bu haince saldırıda rekabet yoktu. Tapınaktakiler dışarıda hareket ve silah sesleri duyduklarında uyandılar. Silahlarını alıp zırh ya da başka bir şey giyecek zamanları yoktu. Ancak düşmanın ana tapınak binasına girmesini engellemeye çalıştılar. Böylece Nobunaga'nın seppuku yapacak zamanı olur. Seppuku, kişinin ölüm sırasındaki onurunu koruması gereken bir ritüel, karın yarma işlemidir. Nobunaga, Yasuke'yi "Kaishakunin" olarak görevlendirir. Kaishakunin, Japon intihar ritüeli olan seppuku eylemini gerçekleştirecek kişinin daha fazla acı çekmesini engellemek için kafasını kesmekle görevlendirilen kişidir. Yasuke, Nobunaga'nın kafasını kesti ve onu bu acısından kurtardı. Yasuke artık bir "ronin" , efendisi olmayan bir samuray olmuştu. Tüm bunlar olurken anlaşılan kimse Nobunaga'nın Yasuke'ye son emrinin "başımı kurtar" olduğunu bilmiyordu. Yasuke'ye Nobunaga'nın kafasını düşman eline düşmekten kurtarması emredilmişti. Çünkü kafa, güçlü bir meşruiyet sembolüydü eğer Mitsuhide, Nobunaga'nın kafasını almayı başarabilseydi onu insanlara doğru tutup şöyle derdi: "Artık yeni hükümdar benim, takip edeceğiniz kişi benim". Böylelikle insanların onu görmezden gelmesi daha zor olurdu ve çok daha güçlü bir hükümdar olurdu. Nobunaga'nın kafası asla bulunamadı. Efsaneye göre başı kurtaran kişi Yasuke'nin olduğu Kyoto sokaklarında koştuğu ve etrafta koşuşturan bir sürü düşman askeri varken bunu yaptığı söylenir. Böylece Nobunaga'nın istediği tüm bir Japon hükümeti düşüncesi yıkıldı.

Savaş bittikten sonra Yasuke'nin sonunda teslim oldu. Bazı Cizvit kaynakları kafasından yaralı olduğunu söylüyor. Yasuke daha sonra serbest bırakıldı. Kilise tarafından çok büyük bir şekilde karşılandı. Bu onun kilise için çok önemli biri olduğunu gösteriyor.

The Hoonoji Olayı - Yasuke'nin son savaşı. Anonim, 19. yüzyıl. Courtesy of The Nagoya Hideyoshi Kiyomasa Memorial Hall, Nagoya, Japan.

Sağda Nobunaga'nın seppuku yapmaya hazırlandığını görebiliriz. Mitsuhide'nin tam silahlı askerleri yanında ayrıca savunma yapması gereken Nobunaga'nın adamları zırhsız hatta neredeyse silahsız olduğunu da görebiliriz. Yeni uyanmışlar ve ellerine ne geldiyse onu almışlar gibi duruyorlar. Ayrıca en arkada tasvir edilen adama dikkat edersek bu kişinin Nabunaga'nın sevgilisi Ranmaru Mori'dir. Nobunaga ve Mori arasındaki ilişki, özellikle ölüm yönü nedeniyle efsaneye göre Japon tarihinin en romantik hikayelerinden biridir. 

Bu olaydan sonra Hıristiyanlık veya katoliklik Japonya'da yasaklandı. Bunun pek çok nedeni var, ancak esas olarak, Cizvit rahiplerin hükümete sorun çıkarmasıdır. Katoliklerden ülkeyi terk etmeleri dahi istendi. 

The Jesuit mission in Kyoto - Yasuke's last known abode. Kano Soshu, c. 1578-87. Courtesy of Kobe City Museum, Kobe, Japan. Bu, Hıristiyanlık veya katolikliğin Japonya'da yasaklandığı Kyoto'daki Cizvit misyonunun hayatta kalan tek resmi. 

BUGÜN YASUKE

Yasuke,  20. yüzyıla kadar yüzyıllardır unutulmuş biriydi.  Japonya'dan gelen Cizvit mektupları Portekiz'deki kütüphanelerde keşfedildi ve Japon tarihçilerin onları Japoncaya çevirmeye başladı. Bu andan itibaren gizli olarak kalan tarihi bir kişilik ortaya çıkmış oldu.  Luís Fróis, Ota Gyuichi, Matsudaira Ietada, Lourenço Mexia gibi isimlerin dönem kaynaklarından yapılan çeviriler sayesinde  Yasuke hakkında önemli bilgilere sahibiz. 

Ayrıca Yasuke dünyanın dört bir yanındaki insanlara ilham kaynağı oldu. 1960'larda emperyalist bir sembol olarak doğdu, Amerika'da Yasuke'nin hayatını sivil haklar hareketi için bir metafor olarak kullanıldı. 1999'dan beri daha da çoğalmaya başladı ve bilgisayar oyunları, manga, filmler, kitaplar, tiyatro ile daha da canlı hale geldi. Bu hikayelerin çoğu aslında tam olarak Yasuke'yi  yansıtmıyordu sadece onun hikayesine dayanan karakterlerdi. Bunlardan bazıları Kasım 1998'ten Eylül 2002'ye kadar yayınlanan manga Afro Samurai, bilgisayar oyunu Nioh'ta bir karakter, daha yeni Netflix'te yayınlanan anime dizi Yasuke, tiyatro oyunu Momoyama Beat Tribe, 1997 tarihli film Jim Kelly As The Black Samurai Agent For Dragon gibi.

Ayrıca Yasuke'nin çoklu kültürün öncüsü olduğunu söylersek abartmış olmayız. Japonya'nın  hızlı bir şekilde daha çeşitli hale geldiğini ve yabancı nüfusta artış olduğunu gözlemleyebiliyoruz. Yasuke'nin dönemiyle birlikte çok kültürlü bir yapıya dönüşen Japonya'nın izlerini günümüzde de fark edebiliyoruz. Örnek verecek olursak tenis oyuncusu Osaka Naomi, şovmen Konda Bobby, judocu Nun Ira Karen, rugby oyuncusu Matsushima Kotaro, profesyonel basketbolcu Hachimura Rui gibi. 

Kaynaklar: Thomas Lockley & Geoffrey Girard, Afrikan Samurai: The True Story of Yasuke a Legendary Black Warrior in Feudal Japan, 2019.

J.F. Moran, The Japanese and Jesuits: Alessandro Valignano in sixteenth-century Japan, 1993.

Nanban Ticareti için bkz. Michael Weiner, Race, Ethnicity and Migration in Modern Japan: Imagined and Imaginary Minorites, 2004.

Donald Calman, The Nature and Origins of Japanese Imperialism: A Re-interpretation of The 1873 Crisis, 2013.

Gopal Kshetry, Foreigners In Japan: A Historical Perspective, 2008. 

East Asia National Resource Center GWU Youtube Channel.

The Black Experience Japan Youtube Channel.

https://edition.cnn.com/2019/05/19/asia/black-samurai-yasuke-africa-japan-intl/index.html